Monika Samsel-Chojnacka, Rafał Chojnacki


OFIARY I MŚCICIELE

Obraz dziecka w szwedzkiej powieści kryminalnej

 

Z DRUGIEJ STRONY BAŁTYKU


Szwedzka powieść kryminalna, w dużej mierze za sprawą sukcesu komercyjnego trylogii Millennium autorstwa Stiega Larssona, stała się w ostatnich latach oknem, przez które zaglądamy do domów naszym sąsiadom z północy. Wcześniej wiedzieliśmy tylko, że nieźle się tam bawią przy muzyce Abby, zaś o problemach z relacjami międzyludzkimi próbował nam opowiadać Ingmar Bergman. Teraz okazuje się, że dzięki potopowi literatury kryminalnej z krajów północy mamy wgląd również w tamtejszą codzienność. Owszem, jest ona podbarwiona krwawymi śladami zbrodni, ale warto zwrócić uwagę na to, że zgodnie z danymi Eurostatu Szwecja wyprzedza nas również w statystykach dotyczących wzrostu przestępczości.

Motyw dziecka w literaturze przez wiele wieków pojawiał się w zestawieniu z arkadyjską krainą niewinności, która miała odzwierciedlać czasy dzieciństwa. Z czasem podejście to się zmieniło, jednak wciąż jesteśmy skłonni widzieć w dzieciach osoby beztroskie i niewinne, przez co jesteśmy bardzo wyczuleni na ich krzywdę. Wychowani na lekturach szkolnych, znamy co prawda mrożące krew w żyłach przeżycia Antka czy Janka Muzykanta, jednak chętniej zwracamy się w kierunku sielskiej szczęśliwości, której stolica leży w fikcyjnej szwedzkiej wiosce Bullerbyn. Wszak wesołe dni spędzone w towarzystwie takich dzieci, jak Olle, Lisa, Lasse i Bosse, wspominamy milej niż nieszczęścia, którymi karmili nas rodzimi pozytywiści.

Szwedzka literatura jest bardzo bogata w książki dla dzieci i o dzieciach. Paradoksem jest, że większość popularnych autorów powieści kryminalnych ma na koncie również książki dla młodszych czytelników. W Polsce poznaliśmy jak dotąd tylko tomy Henninga Mankella z młodzieżowej serii o Joelu oraz uroczą powieść Doktor Proktor i Proszek Pierdzioszek napisaną przez Jo Nesbø. Spośród znanych u nas pisarzy swoje talenty literackie prezentują dzieciom również Camilla Läckberg, Anne Holt, Inger Frimansson i Åke Edwardson. Żartuje się nawet, że każdy szanujący się autor powieści kryminalnych powinien mieć na swoim koncie również książkę dla dzieci.

 

Okładka Millennium Stiega Larssona Okładka Millennium Stiega Larssona

Niniejszy tekst nie będzie jednak dotyczył literatury dziecięcej, choć pisarze, po których utwory chcemy sięgnąć, również wywodzą się częściowo z powyższej listy. Aby opowiedzieć o tym, jak w ostatnich latach w szwedzkiej powieści kryminalnej są przedstawiane dzieci, przywołamy kilka znanych w Polsce książek, choć przez wzgląd na to, że dociera do nas tylko niewielki odsetek skandynawskich kryminałów, będzie to wybór podyktowany pragmatyzmem, a nie rzeczywistą wartością mimetyczną prezentowanych utworów. Warto też ostrzec, że w kilku miejscach dla jasności wywodu będziemy musieli wspomnieć o rozwiązaniach zagadek kryminalnych, które stanowią sedno każdej powieści detektywistycznej. Dlatego jeśli ktoś nie chce psuć sobie zabawy, lepiej żeby omijał akapity, w których piszemy o konkretnych powieściach.

Problem dzieci w powieściach kryminalnych nie jest nowym zjawiskiem. Już w opowieściach o Sherlocku Holmesie pojawiają się Chłopcy z Baker Street, mali detektywi wspierający go dzielnie. W szwedzkiej odsłonie zapewne najbardziej znany będzie nastoletni detektyw Kalle Blomkvist, z powieści Astrid Lindgren, do którego po latach przyrównywany będzie bohater cyklu Millennium Larssona. Jednak miejsce dla małego tropiciela zbrodni jest tylko w utworach dla młodszych czytelników. W „dorosłych” powieściach kryminalnych przewidziano dla nich zgoła odmienną rolę.


DZIECKO JAKO OFIARA


Dzieci w szwedzkich powieściach kryminalnych pojawiają się przede wszystkim jako ofiary. Literaci z północy nie są pod tym względem zbyt oryginalni, ponieważ dziecko-ofiara to jeden z najczęściej spotykanych motywów literackich w utworach tego typu. Możemy go spotkać już u Agathy Christie. Tam, gdzie konwencja zakłada przemoc, autorzy starają się uatrakcyjnić jej obraz poprzez mocne sceny, rodem z powieści grozy. Dlatego często zdarza się, że na początku intrygi ktoś znajduje zwłoki dziecka, co staje się powodem wzmożonych działań organów ścigania, mających na celu ujęcie sprawcy.

Na przełomie XX i XXI wieku zaznacza się silny trend pokazywania w literaturze kryminalnej zagrożeń związanych z pedofilią. Wprawdzie już w latach sześćdziesiątych, w powieści Mężczyzna na balkonie, autorstwa Maj Sjöwall i Per Wahlöö, ofiarami mordercy są małe dziewczynki, bawiące się w parku w centrum szwedzkiej stolicy, jednak wczesne powieści kryminalne były właściwie zapowiedzią tego, co miało nadejść prawie trzy dekady później. Mimo olbrzymiej siły prozy duetu Sjöwall i Wahlöö trzeba było czekać na powieści takie jak Bestia Andersa Roslunda i Börge Hellströma czy Księżniczka z lodu i Ofiary losu Camilli Läckberg, by dostrzec bezpośrednią kontynuację myśli wyrażonej w Mężczyźnie na balkonie. Jednak dopiero tacy autorzy, jak Henning Mankell w cyklu o komisarzu Wallanderze czy Stieg Larsson w swojej trylogii, pozwolili sobie pójść krok dalej, pokazując, co może się wydarzyć, kiedy dzieci porzucają role ofiar.

Koniec XX wieku przyniósł falę zbrodni popełnianych na najmłodszych obywatelach, nie tylko w Skandynawii, ale i na świecie. Jednak to właśnie mieszkańcy Szwecji, Danii czy Norwegii – krajów, które uważano za wzorowe społeczeństwa obywatelskie, najboleśniej odczuli, że oto w ich otoczeniu coś się zmienia. Wraz ze wzrostem doniesień medialnych o przypadkach pedofilii przekroczono pewne tabu społeczne. Przy okazji swoje najgorsze oblicze pokazał też internet, który okazał się być nie tylko świetnym źródłem informacji czy rozrywką, ale również narzędziem w rękach seksualnych dewiantów. Literatura popularna, stająca się coraz częściej aktywnym głosem w debacie społecznej, pragnęła zaakcentować, jak wadliwie działający system potrafi czasem stać się kryminogennym. O ile odpowiedzialnym za zbrodnię nadal był człowiek dopuszczający się bestialskiego czynu na dzieciach, o tyle winę upatrywano w niewłaściwie funkcjonujących zasadach sprawowania opieki nad dziećmi. Przełom wieków to okres burzliwej debaty społecznej nie tylko nad prawami dziecka, ale również nad obowiązkami, jakie wobec nieletnich mają dorośli.

Literatura popularna, niczym średniowieczna Biblia Pauperum, używając prostych obrazów, przedstawia zarówno konstrukcję psychiczną pedofila, sposób jego działania, jak i błędy popełniane między innymi przez opiekę społeczną, pozwalające działać ludziom, którzy powinni być odizolowani od społeczeństwa.

 

Okładka Bestii Andersa Roslunda i Börge Hellströma Okładka Bestii Andersa Roslunda i Börge Hellströma

Nie bez powodu dwójka pisarzy, z których jeden był pracownikiem socjalnym, a drugi dziennikarzem śledczym, na temat swej debiutanckiej powieści wybrali właśnie pedofilię. To wyjątkowo nośny temat, z którym Ros¬lund i Hellström zetknęli się już w swoich książkach wcześniej. W wydanej w 2004 roku Bestii (wydanie polskie 2006) akcja rozpoczyna się od brutalnego gwałtu i bestialskiego morderstwa dokonanego na dwóch dziewczynkach. Sprawca to pedofil i morderca, którego poczynania obserwujemy także z jego własnej perspektywy. Autorzy pozwalają nam śle-dzić poczynania psychopaty i ści¬gających go policjantów. Narracja stara się oddać zaburzenia psychiczne pedofila, niewątpliwie jest on tytułową „bestią”. Dramatyczna historia ojca, który sam postanawia wymierzyć sprawiedliwość mordercy córeczki, sprawia, że powieść tę pamięta się jeszcze długo po skończonej lekturze. Jego motywacją nie jest zemsta, a pokonanie „bestii”. Podczas przesłuchania porównuje on swój czyn do odstrzelenia wściekłego psa, przed którym należy uratować kolejne ludzkie istnienia. Ta wielowątkowa opowieść doskonale prezentuje mroczną stronę ludzkiej psychiki, uwzględniając szczególnie skutki traumy przebytej w dzieciństwie – jeszcze jednym bohaterem staje się więzień, który w dzieciństwie był molestowany seksualnie. Autentyczności opisywanej historii dodaje fakt, że Börge Hellström sam był w dzieciństwie molestowany, jako młody człowiek został narkomanem, a później założył organizację pomagającą młodym ludziom wyjść z nałogu.


ZEMSTA PO LATACH


Niektóre dzieci wykorzystywane seksualnie przez dorosłych, gdy dorastają, postanawiają się zemścić na swoich oprawcach. Dookoła niezabliźnionych ran z dzieciństwa toczy się akcja takich powieści, jak Księżniczka z lodu i Ofiary losu Camilli Läckberg oraz Czerwony Kapturek Unni Lindell.

Konstrukcja fabularna Księżniczki... jest wyjątkowo prosta: młoda pisarka wraca po latach do rodzinnej miejscowości, gdzie prowadzi prywatne śledztwo w sprawie śmierci przyjaciółki z dzieciństwa. Rozwiązanie zagadki (podobnie jak w pozostałych powieściach Läckberg) kryje się w przeszłości i również dotyka przykrego tematu pedofilii. W Ofiarach losu, gdzie zaczynają ginąć uczestnicy popularnego reality show, zagadka kryminalna jest już nieco ciekawsza. Choć u podstaw całej intrygi leżą krzywdy, których doznały dzieci, to motyw zemsty jest przez sprawcę starannie zamaskowany. Kiedy odkrywamy, kto jest sprawcą morderstw, poznajemy tajemnicę bliźniąt, porwanych przez samotną niezrównoważoną kobietę. Jednak prawdziwy koszmar zgotował im dopiero system opieki społecznej, przez który musieli przejść w kolejnych rodzinach zastępczych. Tu zemsta po latach dosięga jednak nie tylko osoby odpowiedzialne za nieszczęśliwe dzieciństwo bliźniąt. W ich wypaczonych traumą umysłach pojawia się wizja „sprzątania świata”.

Pisarstwo Läckberg jest bardzo interesującym przykładem literatury określanej w Szwecji jako femi-krimi. Nie jest to bynajmniej lektura dla wojujących feministek, a raczej pisarstwo z pogranicza literatury kryminalnej i prowincjonalnego romansu gospodyń domowych. Oprócz kryminalnej zagadki pisarka przedstawia czytelnikom piękny wątek przygody miłosnej głównej bohaterki z miejscowym policjantem oraz perypetie jej siostry doświadczającej przemocy z rąk męża. Paradoksalnie to właśnie ów kobiecy pierwiastek dodaje realizmu temu, co Läckberg pisze o dzieciach, zagrożeniach, jakie na nie czyhają, oraz zemście, która przez lata dojrzewa w głowach ofiar.


DZIEWCZYNKA Z PUDEŁKIEM ZAPAŁEK


Najodważniejsze portrety maltretowanych dzieci przedstawiają nam Stieg Larsson i Henning Mankell. Ich bohaterowie mają podobne problemy, lecz radzą sobie z nimi w zupełnie inny sposób.

Kiedy poznajemy Lisbeth Salander, bohaterkę cyklu Millennium, jest ona już dorosła, ale dzieciństwo pozostawiło trwały ślad na jej psychice, co doskonale widać po problemach, jakie sprawia jej budowanie relacji międzyludzkich. Dane jest jej napawanie się zemstą po latach, choć wcale nie było to jej celem. Wolałaby, żeby cały świat zostawił ją w spokoju. W tle opowieści Larsson opowiada nam o dzieciństwie tej nieprzystosowanej społecznie dziewczyny. W powieści Dziewczyna, która igrała z ogniem poznajemy historię jej rodziny. Siostra, matka i sama Lisbeth były katowane przez sadystycznego ojca, byłego oficera KGB, który w zamian za informacje wywiadowcze miał zapewnioną przez szwedzki kontrwywiad nietykalność.

W świecie, w którym nikt nie jest w stanie pomóc maltretowanej dziewczynce i jej najbliższym, to ona sama podejmuje desperacką próbę zgładzenia człowieka, który stał się przyczyną nieszczęść jej rodziny. Zamach na swojego ojca planuje z morderczą precyzją. Z zaskoczenia oblewa go benzyną i podpala. Potwór cudem unika śmierci, ale Lisbeth już nigdy nie da z siebie zrobić ofiary; nawet spędzając kilka lat w szpitalu psychiatrycznym, gdzie się nad nią znęcają, nie da się wpisać w taką rolę.

W powieściach Larssona dzieciństwo Lisbeth to tylko epizod. Mankell w Fałszywym tropie koncentruje się na postaciach dzieci. Czteroletni chłopiec, którego ojciec jest nadużywającym przemocy zwyrodnialcem, nie wytrzymał presji i sam wydłubał sobie oczy, by nie oglądać okropności, które dzieją się w domu. Najstarsza z rodzeństwa dziewczynka trafiła do szpitala psychiatrycznego, a czternastoletni, średni brat, postanowił wziąć sprawy w swoje ręce. Zniszczona przez stałe poczucie zagrożenia odporność psychiczna chłopca pękła i zadecydował samemu wymierzyć winnym okrutną sprawiedliwość. Jego ofiarami stali się nie tylko ojciec, powiązany z siatką przestępców zajmujących się handlem dziewczętami, ale również inni, którzy z gwałtów młodych dziewcząt i morderstw uczynili przemysł rozrywkowy dla bogatych.

Czternastolatek, opętany przez duchy ze swych dziecięcych lektur, wyobraża sobie, że jest Geronimo, bohaterskim wodzem Apaczów, który stawia czoło niesprawiedliwości. Swoje ofiary zabija siekierą, która jest dla niego rodzajem indiańskiego tomahawka, po czym skalpuje precyzyjnie ich głowy. Drugie wcielenie chłopca to Hoover, bohaterski szef FBI, który tropi złoczyńców. Chłopiec z powieści Mankella jest równie dobrym detektywem, jak policjanci próbujący go wytropić. Dociera powoli do kolejnych zamieszanych w zbrodnie mężczyzn. Jednym z nich jest emerytowany minister sprawiedliwości, mający słabość do nieletnich dziewcząt. W tym wątku pobrzmiewają echa słynnej afery Geijera, która w latach siedemdziesiątych wstrząsnęła socjaldemokratycznym rządem. Lennart Geijer, ówczesny minister sprawiedliwości, korzystał z usług małoletnich prostytutek.

 

Henning Mankell na znaczkach pocztowych Henning Mankell na znaczkach pocztowych

Nastoletni morderca z powieści Fałszywy trop sam jest ofiarą. To jedyny przestępca, którego komisarz Wallander łapie i którego jest mu szczerze żal. Prawo jest jednak nieugięte, bez względu na motywy kierujące nastoletnim zabójcą. Z kart rozgrywającej się trzy lata później powieści Zapora dowiadujemy się, że chłopiec popełnił samobójstwo, a Wallander był jedynym, oprócz matki i młodszego brata, gościem odprowadzającym go w ostatnią drogę.


DZIECIŃSTWO W SZWECJI


Powieści, o których mowa powyżej, miały być (może z wyjątkiem trylogii Larssona) ostrzeżeniem dla czytelników, by lepiej zajmowali się swoim potomstwem, w świecie coraz to większych zagrożeń. Często w utworach pojawiają się opisy patologii społecznej. W szwedzkim społeczeństwie, które samo siebie uważa za społeczeństwo obywatelskie, takie zjawiska nie powinny mieć miejsca, gdyż ktoś odpowiedzialny powinien w porę zareagować na zło wyrządzane bezbronnym ofiarom. Tymczasem w prezentowanych tu utworach możemy dostrzec jeszcze jedną nutę, widoczną zwłaszcza w nostalgicznych partiach historii o Wallanderze. To tęsknota za dawną Szwecją, w której to nie system społeczny chronił dzieci, a sami ludzie byli bardziej zainteresowani ich dobrem. Ten utracony raj, to świat z powieści Astrid Lindgren, w którym krnąbrny Emil bywał wprawdzie zamykany w drewutni, ale dzieci mogły też liczyć na opiekę licznych wujków i ciotek, które dbały o to, by maluchom nie działa się krzywda. Nowoczesne państwo dobrobytu odebrało ludziom te obowiązki, przejmując je na siebie w imię solidarności społecznej. Bohater Mankella niejednokrotnie narzeka, że Szwedzi przestali się sobą interesować. Podobne nuty pobrzmiewają również u Camilli Läckberg. Jej prowincja jest niby podobna do naszej – wszyscy się znają. Ale tak naprawdę nikt nie jest zainteresowany drugim człowiekiem. Tego kryzysu relacji międzyludzkich nie poprawią nowe, jeszcze lepsze przepisy prawa ani postęp technologiczny. O tym właśnie mówią współcześni autorzy szwedzkich powieści kryminalnych. Czy dają swoim czytelnikom jakąś wizję wyjścia z tej sytuacji? Chyba tylko poprzez otrząśnięcie się z pozornej bezradności, z konwenansów, w tym również związanych z przesadnie pojmowaną poprawnością polityczną.

Paradoksalnie jedyną osobą spośród bohaterów przywołanych książek, która opiekuje się kimś obcym z własnej woli, nie mając w tym żadnego zysku, jest nieprzystosowana do życia w społeczeństwie Lisbeth Salander, która z własnych pieniędzy opłaca rehabilitację swojego byłego kuratora oraz spędza z nim długie godziny w szpitalu. Niestety czytelnicy powieści Larssona wolą dostrzegać w niej zbuntowaną hakerkę, czyniąc z niej jedynie symbol buntu przeciwko systemowi.

 

 

Komentarze 

 
#13 statement writer nadeAnthonyPef
2017-07-19 23:54 | email: anthonycag@mail.ru | adres ip: 176.8.88.176
help starting a narrative essay
i need help starting my college application essay
online cv writing services
a website that will do my homework for me
writing articles
 
 
#12 OFIARY I MŚCICIELEPilar
2017-05-12 18:40 | email: pilar.tillyard@t-online.de | adres ip: 196.52.84.22
This information is worth everyone's attention. When can I find out more?


my web site financial advisor search: financehint.eu/
 
 
#11 OFIARY I MŚCICIELESalvatore
2017-05-12 00:29 | email: salvatore_underwood@gmail.com | adres ip: 196.52.84.22
Excellent pieces. Keep posting such kind of information on your site.
Im really impressed by your blog.
Hey there, You have done a fantastic job. I will certainly digg
it and in my view recommend to my friends. I
am sure they will be benefited from this site.

Look into my web blog :: marketing tips for small business: businessclue.eu/
 
 
#10 OFIARY I MŚCICIELEJoy
2017-05-11 03:57 | email: joygirardi@gmx.net | adres ip: 196.52.84.22
I seriously love your website.. Great colors & theme.
Did you make this web site yourself? Please reply back
as I'm looking to create my own personal website and would like
to find out where you got this from or just what the theme is called.
Thanks!

my web-site :: college education: educationhints.eu/
 
 
#9 OFIARY I MŚCICIELEDannie
2017-04-25 22:12 | email: danniedefazio@gmail.com | adres ip: 88.202.231.22
Hello there, I discovered your blog by way of Google at the same time as looking for a related subject,
your site got here up, it appears good. I have bookmarked it in my google bookmarks.

Hi there, simply changed into alert to your weblog thru Google, and found that it's really informative.
I'm going to watch out for brussels. I'll be grateful for those who proceed this in future.

Numerous people will be benefited out of your writing.
Cheers!

My webpage; how to start
a business: www.dealhint.eu/
 
 
#8 OFIARY I MŚCICIELEDonnie
2017-04-25 15:40 | email: donniebown@gmail.com | adres ip: 88.202.231.22
Wow, marvelous blog layout! How long have you been blogging for?
you made blogging look easy. The overall look of your site is fantastic, let alone the content!



Look into my web blog: online
business: homebusinesstips.eu/
 
 
#7 OFIARY I MŚCICIELELon
2017-04-23 06:27 | email: lonosborn@web.de | adres ip: 88.202.231.22
hi!,I really like your writing so so much!
share we communicate more about your post on AOL?

I need an expert in this space to solve my problem. May be that is you!
Having a look forward to see you.

My page: education college: educationhint.eu/
 
 
#6 OFIARY I MŚCICIELEKeesha
2017-04-23 00:29 | email: keesha.bolen@googlemail.com | adres ip: 88.202.231.22
I loved as much as you'll receive carried out right
here. The sketch is tasteful, your authored material stylish.
nonetheless, you command get got an edginess over that you
wish be delivering the following. unwell unquestionably come more formerly again as exactly the same
nearly a lot often inside case you shield this hike.



Feel free to visit my web blog ... education online courses: educationclue.eu/
 
 
#5 Tim McGraw tickets and eventsBroslope
2017-04-21 18:48 | email: koltso.vsevlastia@yandex.com | adres ip: 46.161.9.35
Tim McGraw is an acclaimed nation vocalist, so don't miss the likelihood to visit timmcgrawtourtickets.com/ - Tim McGraw concerts
 
 
#4 OFIARY I MŚCICIELESterling
2017-04-20 21:27 | email: sterling.glenn@gmail.com | adres ip: 88.202.231.22
constantly i used to read smaller posts which as well clear their motive, and that
is also happening with this paragraph which I am reading at this time.


Feel free to visit my web page ... educational programs: studytip.eu/
 

Dodaj komentarz

Kod antysapmowy
Odśwież

BLIZA Nr 1 (28) 2017

MIASTO I JEGO LEGENDY

Drodzy Czytelnicy!

Marzenie o mieście idealnym towarzyszy ludziom od dawna. W Urbino podziwiać można powstały około 1470 roku obraz, który przedstawia panoramę takiego miasta. Renesansowy artysta przedstawił centrum: panteon, reprezentacyjne budynki, arkady. Idealne miasto – z ducha modernizmu – wzniesiono w Brazylii w połowie XX wieku jako stolicę tego państwa. Zadziwiającą do dziś architekturę Brasilii, jej układ przestrzenny, staranny podział dzielnic ze względu na ich funkcje – wszystko to z desek kreślarskich architektów przeniesiono na plac budowy. W miejscu urbanistycznie dziewiczym. Bez historii.
W tym numerze „Blizy” proponujemy Czytelnikom wędrówkę po miastach mniej idealnych. Ich promieniowaniu na życie, film, literaturę. Mity z nimi związane. Zapraszamy do odwiedzenia Paryża, Nowego Jorku, Sztokholmu, Dublina, Edynburga. Także Maputo w Mozambiku i sennej, prowincjonalnej Hinamizawy w Japonii. Warszawy i Trójmiasta.  Tak bardzo popularne dzisiaj określenie – miasto magiczne – nie przyświecało naszym autorom. Zostawili je w przewodnikach wraz z reklamami hoteli i tanich lotów.

Redakcja „Blizy”

Więcej...